Πολιτισμός

17.06.2017

Οι ελληνικές λέξεις που θα βρεις αυτούσιες σε άλλες γλώσσες

Γράφει
η Πανδώρα Κουλάδη
«Σαν πρόκες πρέπει να καρφώνονται οι λέξεις. Να μην τις παίρνει ο άνεμος», έγραφε στην «Ποιητική» του ο Μανόλης Αναγνωστάκης. Πόσο μεστά και αδιαμεσολάβητα δίνει ο ποιητής τη διάσταση και τη σημασία των λέξεων στη ζωή.

Η δύναμη και η επίδραση της κύριας μονάδας της γλώσσας δεν μπορεί από κανέναν να αμφισβητηθεί. Οι λέξεις γίνεται το όχημα του ανθρώπου να εκφράσει απόψεις, συναισθήματα, να χτίσει ή να γκρεμίσει σχέσεις, είναι το «όπλο» που μένει αναλλοίωτο στον χρόνο.

Την περασμένη εβδομάδα το BBC δημοσίευσε ένα ρεπορτάζ για την αμετάφραστη ελληνική λέξη, που δεν είναι άλλη από το «φιλότιμο». Ο συγγραφέας Andreas Deffner έρχεται αντιμέτωπος για πρώτη φορά με την ουσία της λέξης, μέσα από την καλοσύνη της γιαγιάς Βαγγελιώς, ιδιοκτήτριας ενός καταλύματος στο Τολό της Πελοποννήσου. Το θέμα του βρετανικού μέσου ενημέρωσης μού γέννησε αυτόματα ένα ερώτημα: υπάρχουν κι άλλες ελληνικές λέξεις που δεν μπορούν να μεταφραστούν; Κι αν ναι, τι μπορεί να σημαίνει αυτό για μια γλώσσα;

Φως στην απορία μου έριξε ο κ. Βασίλης Βερτουδάκης, λέκτορας Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Μιλήσαμε για τις ελληνικές λέξεις που δεν μεταφέρονται σε άλλες γλώσσες μονολεκτικά, αλλά και για το αν η απουσία μιας λέξης σημαίνει αυτόματα και την απουσία της έννοιας που μεταφέρει.

Μου εξήγησε αν ο πλούτος της ελληνικής γλώσσας συνδέεται και με τον πλούτο του πνεύματος, ενώ ήρθαμε και στο σήμερα, στη χρήση της γλώσσας από τους νέους και την επίδραση του ίντερνετ στην εκφορά του λόγου.

«Σκαρφαλώνοντας λέξεις όπως μιαν ανεμόσκαλα» λοιπόν, για να θυμηθούμε εδώ τον Γιώργο Σεφέρη («Τετράδιο Γυμνασμάτων, Β΄»), να τι μας είπε ο καθηγητής για την ελληνική…

- Υπάρχουν ελληνικές λέξεις που δεν μεταφράζονται σε άλλες γλώσσες; Και αν ναι, ποιες είναι αυτές;

Όλες οι λέξεις μιας γλώσσας μπορούν κατά κάποιον τρόπο να αποδοθούν σε μια άλλη γλώσσα. Όταν λέμε ότι μια λέξη δεν μεταφράζεται, εννοούμε συνήθως ότι δεν αποδίδεται μονολεκτικά και το κυριότερο ότι δεν μπορεί να μεταφερθεί στην άλλη γλώσσα το συναισθηματικό φορτίο ή ο κόσμος των συνειρμών που γεννά το άκουσμα μιας ορισμένης λέξης. Για παράδειγμα η λέξη μερακλής ή η λέξη λεβέντης δεν μεταφράζονται εύκολα σε άλλες γλώσσες. Το ίδιο συμβαίνει με τις λέξεις μεράκι ή φιλότιμο, για το οποίο τόση συζήτηση γίνεται.

- Γιατί συμβαίνει αυτό; Έχει να κάνει μόνο με τον πλούτο μιας γλώσσας ή μήπως δεν υπάρχουν οι αντίστοιχες έννοιες για να υποβαστάξουν τις λέξεις; Π.χ. αν δεν έχω τη λέξη «φιλότιμο» σημαίνει ότι δεν έχω κιόλας φιλότιμο ή έχω και το εκφράζω διαφορετικά;

Κάθε γλώσσα έχει τον δικό της πλούτο και αποτυπώνει τα βιώματα, τους εθισμούς, το πραγματολογικό και ιστορικό υπόβαθρο της κοινότητας των ομιλητών της. Αυτά αποτελούν κοινό τόπο για τους γλωσσολόγους και όσους ενδιαφέρονται συστηματικά για τα γλωσσικά ζητήματα.

Ωστόσο, στο επίπεδο του γενικού πληθυσμού πολλές φορές η δημόσια συζήτηση τείνει να πάρει τον χαρακτήρα μιας επίδειξης εθνικής αυταρέσκειας. Ειδικά με τη λέξη φιλότιμο! Οι Έλληνες εντός Ελλάδας και οι Έλληνες της διασποράς θέλουν να υπερηφανεύονται ότι είναι μια κατ’ εξοχήν και μάλλον αποκλειστικά ελληνική αρετή την οποία οι άλλοι λαοί δεν διαθέτουν. Απόδειξη; Μα ακριβώς: η λέξη αυτή δεν υπάρχει σε καμιά άλλη γλώσσα!

Ασφαλώς και δεν υπάρχει κανενός είδους copyright στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Από την άλλη μεριά, ο νεολογισμός διαπλοκή, για παράδειγμα, δεν μεταφράζεται μονολεκτικά σε άλλες γλώσσες. Αυτό δεν σημαίνει ότι η κατάσταση που αποτυπώνει η λέξη αυτή δεν υπάρχει σε άλλες χώρες!

- Υπάρχουν αντίστοιχες ξένες λέξεις που δεν μεταφράζονται στα ελληνικά και έχουν να κάνουν με το αξιακό μας σύστημα και όχι με υλικά αγαθά;

Υπάρχουν πολλές τέτοιες λέξεις. Μπορούμε να αναφέρουμε εδώ μερικά μόνο παραδείγματα. Πριν από μερικούς μήνες ο έλληνας πρωθυπουργός είχε χρησιμοποιήσει στο κοινοβούλιο τη γερμανική λέξη Fremdscham (ντροπή για τις πράξεις που κάνει κάποιος άλλος) ακριβώς με το συνοδευτικό σχόλιο ότι δεν μεταφράζεται στα Ελληνικά. Πολύ πρόσφατα με αφορμή τον θάνατο του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη αναφέρθηκε η αγγλική λέξη statesman (πολιτική προσωπικότητα μεγάλης εμβέλειας) για την οποία η ελληνική γλώσσα δεν έχει αντίστοιχη ξεχωριστή λέξη.

Επίσης η διάκριση ανάμεσα στις γερμανικές λέξεις Zivilisation και Kultur (στα Αγγλικά: civilization και culture), η οποία έχει κρίσιμο φιλοσοφικό περιεχόμενο στην ιστορία των ιδεών, δεν μπορεί να αποδοθεί στην ελληνική γλώσσα· χρησιμοποιούμε και για τις δύο τη λέξη πολιτισμός. Ακόμη και η εισαγωγή της λέξης κουλτούρα στα Ελληνικά δεν λύνει το πρόβλημα.

- Πώς αποδίδουν οι μεταφραστές ελληνικές λέξεις που δεν μεταφράζονται; Πόσο δύσκολο είναι να μεταφραστεί η ελληνική γλώσσα;

Κάθε μετάφραση από μία γλώσσα σε άλλη είναι μια πολύ δύσκολη διαδικασία. Στις περιπτώσεις που ο μεταφραστής πρέπει να μεταφέρει μη μεταφράσιμες λέξεις της Ελληνικής συνήθως τη μεταγράφει στο λατινικό αλφάβητο και σε μία υποσημείωση προσπαθεί να εξηγήσει το εννοιολογικό της περιεχόμενο. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν ελληνικές λεξιλογικές διακρίσεις που δεν αποδίδονται σε άλλες γλώσσες.

Π.χ. οι λέξεις έρως και αγάπη αποδίδονται στα Αγγλικά και οι δύο ως love, ενώ το σημασιολογικό τους πεδίο παρουσιάζει ουσιώδεις διαφορές. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με τις λέξεις βίος και ζωή (life). Σε απαιτητικά κείμενα, όπου οι λεπτές σημασιολογήσεις έχουν κρίσιμη σημασία, όπως λ.χ. στα φιλοσοφικά έργα, ο μεταφραστής επιλέγει συνήθως να διατηρήσει τις λέξεις μεταγραμμένες (eros, bios), ιδίως εκείνες που έχουν ειδικό βάρος στα Αρχαία Ελληνικά. 

Διαβάστε περισσότερα newsbeast.gr
Διαβάστηκε 301 φορές