Στην Αγιάσο, την ορεινή πρωτεύουσα στις πλαγιές του Λεσβιακού Ολύμπου. Εκεί, όπου σταμάτησε ο χρόνος. Στον τσουρχανά. Εκεί, όπου «δενόταν» η κατσικίσια τρίχα για να παραχθούν «τσουπιά» – σάκοι πάει να πει για το «χαμούρι», τον ελαιοπόλτό που συμπιεζόμενος έδινε τον τοπικό χρυσό. Το λάδι.
Στα ίχνη της τοπικής βιομηχανικής αρχαιολογίας, ανιχνεύοντας ΣΤΗΝ ΚΩΜΌΠΟΛΗ, ένα χαμένο – ξεχασμένο εργοστάσιο που κάποτε έφτασε να απασχολεί ως και 100 εργάτες και εργάτριες. Και που σήμερα στέκει «φρουρός» μιας χαμένης τέχνης, μιας αλλοτινής εποχής που πέρασε κι αυτή μαζί με ανάγκες κι ανθρώπους.
Τσουλχανάς ή τσουρχανάς στην τοπική αγιασώτική διάλεκτο, είναι ο τόπος συνάντησης των υφαντών. Από τις τούρκικές λέξεις τσουλχά (culca) που σημαίνει υφαντής και χάν (han) που είναι ο τόπος συνάντησης, το γνωστό μας χάνι.
Σαν τσουρχανάς είναι γνωστό το απομεινάρι αυτό μιας τοπικής βιομηχανίας στην Αγιάσο που λειτουργούσε μέχρι και πριν περίπου 50 χρόνια παράγοντας προϊόντα πλεγμένα παλιότερα με μαλλί από κατσίκια και ύστερα με φυσικό νήμα που εισάγονταν από την Ινδία και στο τέλος με πλαστικό νήμα. Παλιότερα άλλα μικρότερα τέτοια εργαστήρια που υπήρχαν και όλα δούλευαν μια και η ζήτηση για τα όσα παρήγαγαν ήταν μεγάλη και όχι μόνο στη Λέσβο, λέγονταν και κιλχανάδες από το τούρκικο κιλ (kil) που σημαίνει κατσίκα.
Στον τσουρχανά, που στέκει ακόμα και σήμερα με τις «κρεβατές», τους χώρους ύφανσης, στρωμένες, υφαίνονταν ένα χοντρό «ύφασμα» από το οποίο φτιάχνονταν τα «τσουπιά» μεγάλοι φάκελοι μέσα στους οποίους έμπαινε ο ελαιοπολτός. Τα τσουπιά το ένα πάνω στο άλλο πιέζονταν και παράγονταν το φρέσκο λάδι. Αλλά και «διαδρομοι» χαλιά σε εκκλησιές μέχρι και πατάκια για τις πόρτες φτιάχνονταν από αυτό το περίεργο «ύφασμα».
Οι μαρτυρίες λένε πως το μαλλί της κατσίκας εισάγονταν στη Λέσβο από τη Μακεδονία αλλά και από τα μοναστήρια του Αγίου Όρους. Τόσο μεγάλη ήταν η ζήτηση του προϊόντος αυτού της μεγάλης βιοτεχνίας σακκοποιίας του τόσο πολύτιμου αρχικά για τους παλιούς ελαιόμυλους και μετά το 1880 περίπου για τα ατμοκίνητα ελαιοτριβεία, τις επονομαζόμενες «μηχανές» που είχαν κατακλύσει το νησί.
Η Μαρία Βαμβαδλιώτου, 75χρονη σήμερα, δούλεψε στον τσουρχανά για περίπου δέκα χρόνια. «Από 13 χρόνων κοριτσάκι μέχρι τα 22 της» λέει στο ΑΠΕ ΜΠΕ. «Πολλή δουλειά. Κλώθαμε πρώτα στα λανάρια την τρίχα, δεκάδες λινάρια η κάθε μια μας. Πολλή δουλειά και πολλές ώρες. Οι δικοί μας στις βόλτες δεν μας αφήναν να πηγαίνουμε αλλά στο εργοστάσιο μας αφήναν» είπε προχθές που μπήκε ξανά στον τσουρχανά μισόν αιώνα μετά την τελευταία φορά που δούλεψε εκεί.
Ο Γιώργος Βουρλής που και αυτός δούλεψε στο εργοστάσιο επί πολλά χρόνια, περιγράφει τη διαδικασία της παραγωγής των «τσουπιών» και των 50μετρων «διαδρόμων» που εξάγονταν στη Θάσο, στην Πελοπόννησο, στην Κρήτη, όπου παράγονταν λάδι. Εκεί στον τσουρχανά, θυμάται γνώρισε και τη μετέπειτα γυναίκα του, εργάτρια και αυτή.
Ο κ. Βουρλής θυμάται και την προσπάθεια να εκσυγχρονιστεί το εργοστάσιο, «μέχρι και νάιλον για ύφανση φέρανε για να μειώσουν το κόστος, αλλά μάταια. Τα καινούργια φυγοκεντρικά εργοστάσια παραγωγής ελαιολάδου δεν χρειάζονταν τσουπιά. Αυτό ήταν. Έκλεισε ο τσουρχανάς.
Η κ. Ειρήνη Γούναρη, 83 χρόνων είναι η σύζυγος του τελευταίου ιδιοκτήτη του τσουρχανά, του Ηρακλή Γούναρη.
Περιγράφει μιλώντας σο ΑΠΕ-ΜΠΕ μια κατάσταση πανηγυριού που υπήρχε στο εργοστάσιο. Θυμάται πως στις στιγμές κορύφωσης της δουλειάς εργάζονταν περισσότερα από 100 κάτοικοι της Αγιάσου, από τους οποίους πάνω από 70 γυναίκες. «Τα φυγοκεντρικά εργοστάσια λαδιού απαξίωσαν την παλιά παραδοσιακή μέθοδο παραγωγής λαδιού. Κοντά σε αυτήν απαξιώθηκε στις αρχές του νέου αιώνα και ο τσουρχανάς που μάταια προσπαθούσε να παράξει κάτι σχετικό με την παλιά του λειτουργία. Πάει… ερήμωσε» λέει.
Η κ. Τούλα Μακρέλλη, πρόεδρος της ΑΜΚΕ Visit Agiasos λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ πως ο τσουρχανάς, τοπόσημο της Αγιάσου μπορεί να ξαναζήσει. Όχι για να παράξει ελαιόπανα, τρίχινους διαδρόμους για εκκλησιές, «τσελβόλ» και ταγάρια αλλά σαν ένας σύγχρονος χώρος που θα αναδεικνύει την παράδοση και την οικονομική και βιομηχανική ιστορία του χωριού. Σε αυτή την κατεύθυνση εργάζεται η ΑΜΚΕ καταγράφοντας τις μαρτυρίες των εν ζωή ακόμα εργαζομένων. «Ελάχιστα τέτοια εργοστάσια έχουν σωθεί με τον εξοπλισμό τους» λέει. Και προτείνει την αναβίωση της παραδοσιακής υφαντικής, δηλαδή των επαναχρήση του τσουρχανά ως χώρο εκπαίδευσης στις παραδοσιακές τέχνες, αλλά και σαν χώρος πολιτισμού. «Έχουμε, καταλήγει, ένα πολύ σημαντικό χώρο βιομηχανικής αρχαιολογίας. Ας μην τον χάσουμε».
ΦΩΤΟ ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΗΛΙΑΣ ΜΑΡΚΟΥ
