Φέτος συμπληρώνεται ένας αιώνας ζωής και προσφοράς της Ακαδημίας Αθηνών, που από την ίδρυσή της τον Μάρτιο του 1926 ενισχύει την επιστημονική έρευνα με πλούσιο ερευνητικό και εκδοτικό έργο, υποτροφίες και βραβεία σε ερευνητές. Πόσο «κοντά» όμως, στο ευρύ κοινό είναι το ανώτατο πνευματικό ίδρυμα της χώρας; Πόσοι γνωρίζουν το έργο των ερευνητικών κέντρων και των γραφείων ερεύνης του, με την σημαντική προσφορά όχι μόνο σε συγκεκριμένα επιστημονικά πεδία, αλλά και στην ευρύτερη κοινωνία εντός και εκτός της Ελλάδας;
«Η Ακαδημία Αθηνών βρίσκεται στην υπηρεσία της κοινωνίας. Δεν είναι ένας θεσμός αποκομένος από την καθημερινή μας ζωή, αλλά όλη η δουλειά μας, όλα τα επιστημονικά πεδία που υπηρετούμε ως ακαδημαϊκοί, αφορούν άμεσα την ελληνική κοινωνία και τους Έλληνες», τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο ακαδημαϊκός Μιχάλης Κοσμόπουλος, καθηγητής Αρχαιολογίας στην Διακεκριμένη Έδρα Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Missouri του St. Louis των ΗΠΑ και διακεκριμένος αρχαιολόγος, που έχει ερευνήσει ανασκαφικά μερικές από τις πιο εμβληματικές θέσεις στην Ελλάδα (Ελευσίνα, Μυκήνες, Αρχαία Κόρινθος, Πύλος, Ιθάκη) και στην Ουκρανία (Ολβία), ενώ από το 1999 διευθύνει τη σημαντική ανασκαφή της Αρχαιολογικής Εταιρείας στην Ίκλαινα Μεσσηνίας.
Αφορμή για τη συνομιλία μας στάθηκε η διάλεξη που θα δώσει την Παρασκευή 27 Φεβρουαρίου στο Μέγαρο Μουσικής με τίτλο «Θησαυροί της γης και της μνήμης. Η συμβολή της Ακαδημίας Αθηνών στην ελληνική αρχαιολογία», μετά την οποία θα ακολουθήσει συζήτηση με την δημοσιογράφο Τασούλα Επτακοίλη. Στην ομιλία του, ο Μ. Κοσμόπουλος θα επικεντρωθεί σε άξονες, όπως οι απαρχές του ελληνικού πολιτισμού και η σημασία της θρησκείας στην αρχαιότητα και στο Βυζάντιο, το έργο των ερευνητικών κέντρων και των αρχαιολόγων της Ακαδημίας Αθηνών στην αποκάλυψη και ανάδειξη μνημείων, και η σημασία της αρχαιολογίας για την ιστορική μας μνήμη.
Η εκδήλωση, όπως και οι υπόλοιπες διαλέξεις που προηγήθηκαν ή θα ακολουθήσουν στο πλαίσιο της συνεργασίας του Μεγάρου Μουσικής και της Ακαδημίας Αθηνών στο πρόγραμμα Megaron Plus, εντάσσεται στον επετειακό εορτασμό του ανώτατου πνευματικού ιδρύματος της χώρας, σηματοδοτώντας την εξωστρέφεια που το ίδρυμα επιδιώκει και σταδιακά κατακτά. «Η Ακαδημία Αθηνών περιβάλλεται από ένα πέπλο μυστηρίου, που ξεκινά από παλιά. Αλλά στην πραγματικότητα είναι ένας ζωντανός οργανισμός που αλλάζει και εξελίσσεται με τους καιρούς, που τώρα απαιτούν διαφορετική προσέγγιση», επισημαίνει ο ίδιος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, τονίζοντας τα κύρια πλεονεκτήματα που προσφέρει η Ακαδημία Αθηνών. Χαρακτηριστικά αναφέρει «τα ερευνητικά κέντρα της Ακαδημίας, με εξέχοντες ερευνητές που διεξάγουν πολύτιμες πρωτογενείς έρευνες. Επίσης, τα βραβεία που κάθε χρόνο προσφέρει η Ακαδημία, με τα οποία ενθαρρύνεται η συγγραφή πρωτοποριακών ερευνών. Και γενικά, η Ακαδημία λειτουργεί ως φυτώριο ιδεών και ανταλλαγής πνευματικών απόψεων και θεωριών, που βοηθάει σημαντικά στην ανάπτυξη της έρευνας», τονίζει ο Μ. Κοσμόπουλος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Πρόσφατα η Ακαδημία πήρε μία τεράστιας σημασίας παγκόσμια πρωτοβουλία με την ίδρυση του Διεθνούς Κοινού των Ακαδημιών. «Είναι μια πρωτοβουλία που φέρνει την Ελλάδα στο επίκεντρο του διεθνούς πεδίου σκέψεως και στοχεύει στο να συντονίσει την έρευνα για τα μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα. Ένα τέτοιο πρόβλημα είναι, π.χ., η κλιματική αλλαγή, που επηρεάζει τις ζωές όλων μας, πρόβλημα για το οποίο χρειάζονται άμεσες ενέργειες με διεθνή συμμετοχή. Η Ακαδημία Αθηνών γίνεται πρωτοπόρος στον συντονισμό των εθνικών Ακαδημιών από πάρα πολλές χώρες, γιατί οι εθνικές αυτές Ακαδημίες έχουν τη δυνατότητα να συμβάλουν θετικά στην αντιμετώπιση κοινωνικών προβλημάτων, από το θέμα του περιβάλλοντος μέχρι την καταπολέμηση της φτώχειας», επισημαίνει ο ίδιος.
Και επεξηγεί: «Πρακτικά αυτό γίνεται μέσω των τεχνικών και εξειδικευμένων γνώσεων που οι ακαδημαϊκοί προσφέρουν στις κυβερνήσεις τους και που συμβάλλουν στη διαμόρφωση αποφάσεων για τη βελτίωση της ζωής του μέσου πολίτη. Από την άλλη πλευρά, οι Ακαδημίες έχουν τη δυνατότητα να επιμορφώσουν τον κόσμο και να επηρεάσουν θετικά την κοινή γνώμη, ξεχωρίζοντας την αλήθεια από τα ψέμματα που, ιδιαίτερα τη σημερινή εποχή, συσκοτίζουν μεγάλα και σημαντικά θέματα. Η Ακαδημία Αθηνών είναι πρωτοπόρος στις διεθνείς αυτές προσπάθειες και είναι σημαντικό να καταλάβει ο κόσμος ότι όλοι μας εργαζόμαστε για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής του μέσου πολίτη. Δεν βρισκόμαστε σε κάποια προνομιακή απομόνωση, αποκομμένοι από την καθημερινότητα, αλλά δουλεύουμε σταθερά και συστηματικά για την κοινωνία».
Και η αρχαιολογία; «Ειδικά για την αρχαιολογία, πιστεύω ακράδαντα ότι ο σκοπός της είναι η σύνδεση με την κοινωνία. Οι ανασκαφές και οι αρχαιολογικές ανακαλύψεις γίνονται για να καταλάβουμε καλύτερα την ιστορία μας, το παρελθόν μας, γιατί μόνο έτσι μπορούμε να καταλάβουμε και το παρόν μας. Στενοχωριέμαι όταν ακούω να λέγεται ότι η ιστορία δεν μας χρειάζεται γιατί ανήκει στο παρελθόν. Αυτό είναι λάθος γιατί η ιστορία επαναλαμβάνεται, όχι στο επίπεδο συγκεκριμένων γεγονότων και προσώπων, αλλά σε ένα βαθύτερο επίπεδο, των παραγόντων που επηρεάζουν τη ζωή και την κοινωνία μας. Σκεφθείτε το, αν δεν ξέρεις πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος σου και η κοινωνία στην οποία ζεις, πώς μπορείς να καταλάβεις πώς λειτουργεί και πώς σε επηρεάζει εσένα προσωπικά; Και φοβάμαι ότι, δυστυχώς, και η Ιστορία και η Αρχαιολογία διδάσκονται τελείως λάθος. Το ζητούμενο δεν είναι να απομνημονεύεις χρονολογίες και γεγονότα, αλλά να καταλάβεις αυτούς τους βαθύτερους μηχανισμούς που επηρεάζουν την πολιτική, την οικονομία, την κοινωνία», τονίζει ο Μ. Κοσμόπουλος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, σε μια συζήτηση από την οποία δεν θα μπορούσαν να λείψουν και οι αναφορές στην Ίκλαινα Μεσσηνίας, «ένα πολύ καλό παράδειγμα του κοινωνικού σκοπού της αρχαιολογίας», όπως σημειώνει ο ίδιος.
Ίκλαινα, ανασκαφές και ιστορία
Η Ίκλαινα είναι ανασκαφή της Αρχαιολογικής Εταιρείας και διεξάγεται με την άδεια και τη συνεργασία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας. Είναι από τις λίγες μυκηναϊκές θέσεις στην περιοχή της Μεσσηνίας που έχουν ανασκαφεί συστηματικά, με την έρευνα του Μ. Κοσμόπουλου να έχει φέρει στο φως μία ιδιαίτερα σημαντική πόλη της μυκηναϊκής εποχής (περ. 1600-1100 π.Χ.).
Σε ποια φάση βρίσκονται οι ανασκαφές; «Οι έρευνες ολοκληρώνονται το 2026 με μία μικρή στρωματογραφική ανασκαφή. Από εκεί και πέρα, έχουμε ήδη ξεκινήσει τη διαδικασία αναστήλωσης, προστασίας και ανάδειξης του χώρου ώστε να ανοίξει στο κοινό. Η τελική μελέτη εγκρίθηκε πρόσφατα από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο και τώρα εργαζόμαστε για να βρούμε την απαιτούμενη χρηματοδότηση. Το ζητούμενο είναι στα επόμενα, ελπίζω, δύο ή τρία χρόνια να ολοκληρωθεί και η αναστήλωση. Η μεγάλη αγωνία μου είναι η προστασία των μνημείων. Γιατί, ξέρετε, η αρχαιολογική ανασκαφή είναι και ένα είδος καταστροφής: Όταν αποκαλύπτεις ένα μνημείο που επί χιλιάδες χρόνια ήταν προστατευμένο μέσα στη γη, το εκθέτεις στο περιβάλλον με αποτέλεσμα να κινδυνεύει από ζημιές και φθορές. Στην Ίκλαινα έχουμε πάρει προσωρινά μέτρα προστασίας, αλλά χρειάζονται και μακροχρόνια, και γι’ αυτό γίνεται όλη αυτή η προσπάθεια συντήρησης, αναστήλωσης και ανάδειξης», εξηγεί ο καθηγητής στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για τη διαχείριση της μυκηναϊκής θέσης με τα μνημειώδη κτήρια, τις πήλινες πινακίδες Γραμμικής Β, τις τοιχογραφίες, τις αναπτυγμένες αστικές υποδομές, όπως κεντρικό αποχετευτικό σύστημα και σύστημα υδροδότησης με πήλινους αγωγούς, καθώς και τους ξεχωριστούς εργαστηριακούς, αποθηκευτικούς και διοικητικούς χώρους. «Ο διαχωρισμός αυτός είναι σημαντικός», μας εξηγεί, «γιατί όσο πιο αναπτυγμένη είναι μια ‘κρατική’ οντότητα, τόσο πιο πολύ χωρίζονται και οι διάφορες λειτουργίες που υφίστανται μέσα σε αυτήν».
Κυκλώπεια κτίσματα και πλακόστρωτοι δρόμοι πλαισιώνουν επίσης, τη θέση. «Το κυκλώπειο κτίριο στην Ίκλαινα είχε καταστραφεί ήδη από την μυκηναϊκή εποχή. Στο έδαφος βρίσκονται σήμερα σπαρμένοι περίπου 130 κυκλώπειοι λίθοι, οι οποίοι θα τοποθετηθούν στην αρχική θέση τους, με κατάλληλα υλικά που θα χρησιμοποιηθούν στα κενά για προστασία. Στην Ίκλαινα έχουμε επίσης, πλακόστρωτους δρόμους που δεν έχουν βρεθεί πουθενά αλλού στην ηπειρωτική Ελλάδα της μυκηναϊκής εποχής. Προσωρινά όλα αυτά είναι προστατευμένα με ειδικά υλικά, όμως πρέπει να προστατευτούν μακροχρόνια και παράλληλα, να μπορεί ο κόσμος να τα επισκέπτεται και να τα βλέπει», υπογραμμίζει ο Μ. Κοσμόπουλος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Τελειώνει, άραγε, ποτέ μια τέτοια ανασκαφή; «Οι ανασκαφές δεν τελειώνουν ποτέ. Απλώς φτάνεις σε ένα σημείο που έχεις αποκαλύψει αρκετά για να καταλάβεις την έκταση, τη λειτουργία, την ιστορική της σημασία. Από εκεί και πέρα, φυσικά δεν τελειώνει. Η Ίκλαινα υπολογίζουμε ότι απλωνόταν σε έκταση πολλών στρεμμάτων και είχε μεγάλο πληθυσμό για την εποχή. Στο απόγειό της είχε ίδια έκταση με την πόλη που εκτεινόταν γύρω από το Ανάκτορο του Νέστορα, οι ηγεμόνες ή ο ηγεμόνας του οποίου, κάποια στιγμή γύρω στο 1250 π.Χ., την κατέστρεψαν και την ενσωμάτωσαν στο βασίλειο τους», σημειώνει ο συνομιλητής του ΑΠΕ-ΜΠΕ μιλώντας για την ιστορία του οικισμού που συνεχώς μας εκπλήσσει (σημαντικά πρόσφατα ευρήματα θα ανακοινωθούν τον Μάιο στην ετήσια παρουσίαση του Έργου της Αρχαιολογικής Εταιρείας).
Τι ήταν, λοιπόν, η Ίκλαινα πριν από την καταστροφή της το 1250 π.Χ. και τι συνέβη μετά; «Με βάση τα τωρινά δεδομένα φαίνεται ότι στο μεγαλύτερο μέρος της Μυκηναϊκής περιόδου, στη Μεσσηνία υπήρχαν μικρά ανεξάρτητα κρατίδια. Ο όρος που χρησιμοποιούμε στην τεχνική ορολογία είναι ‘πρώιμα κρατικά μορφώματα’, με την έννοια ότι δεν ήταν πλήρως ανεπτυγμένα κράτη, αλλά μικροί αυτόνομοι οργανισμοί που τυπολογικά έμοιαζαν με πόλεις-κράτη -χωρίς, φυσικά, να σχετίζονται με τις πόλεις-κράτη της κλασικής περίοδου- αλλά με την έννοια ότι περιείχαν έναν αστικό πυρήνα με τις γύρω αγροτικές περιοχές. Αυτά τα ‘κρατικά μορφώματα’ φαίνεται ότι ήταν ανεξάρτητα και ακολουθούσαν λίγο πολύ παράλληλες πορείες, μέχρι τα μέσα περίπου του 13ου αιώνα, οπότε ο ηγεμόνας ή οι ηγεμόνες του Νέστορα άρχισαν να τα ενσωματώνουν βίαια. Από όλα αυτά τα κρατίδια και τις πρωτεύουσές τους, ξεκάθαρα το Ανάκτορο του Νέστορα ήταν πολύ πιο ισχυρό και σημαντικό, με βάση τα έως τώρα δεδομένα», διευκρινίζει ο ακαδημαϊκός.
Και μετά την καταστροφή της πόλης; «Μετά την κατάκτησή της, η επικράτεια της Ίκλαινας μετατράπηκε σε μία από τις υποτελείς επαρχίες του βασιλείου της Πύλου. Η ίδια η πόλη υποβιβάστηκε από ανεξάρτητη πρωτεύουσα σε βιοτεχνικό, μεταλλουργικό κέντρο και έτσι αναφέρεται στις πινακίδες του Ανακτόρου του Νέστορα. Η τελευταία αυτή φάση της πόλης, αυτό δεν κράτησε πολύ, μία ή δύο γενιές, γιατί γύρω στο 1.200 π.Χ. καταστράφηκε οριστικά -όπως και το Ανάκτορο του Νέστορα. Αλλά δεν εγκαταλείφθηκε τελείως (όπως δεν εγκαταλείφθηκε τελείως και το Ανάκτορο του Νέστορα), γιατί και στις δύο θεσεις έχουν βρεθεί κεραμικά της μεταανακτορικής περιόδου (περ. 1.200-1.100 π.Χ.) και της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου (περ. 1.100-700 π.Χ.) και στην Ίκλαινα επίσης και ταφή του τέλους της εποχής αυτής ή της αρχής της Αρχαϊκής εποχής. Άρα, παρόλο που τα κτίρια εγκαταλείφθηκαν, έχουμε στοιχεία ότι η ανθρώπινη παρουσία συνεχίσθηκε, έστω και υποτονικά», μας απαντά.
Η Ίκλαινα μπορεί να έχασε την μυκηναϊκή αίγλη της, όμως το κυκλώπειο κτίριο και πολλά από τα μνημειώδη κτίσματα της περιόδου δεν καλύφθηκαν ποτέ. Ήταν δηλαδή πάντα ορατά, κι αυτό έχει σημασία για τους αρχαιολόγους. «Τέσσερις αιώνες -ίσως- μετά την καταστροφή της Ίκλαινας έχουμε την Ιλιάδα. Εκεί, κατά τα φαινόμενα, η Ίκλαινα αναφέρεται ως μία από τις πρωτεύουσες του βασιλείου του Νέστορα. Από παλιά με βασάνιζε το ερώτημα πώς είναι δυνατόν να διατηρηθεί η μνήμη ενός κατεστραμμένου χώρου για αιώνες και να περάσει στην επική ποίηση. Τελικά, νομίζω πως η απάντηση βρίσκεται στο ότι κάποια από τα κτίρια αυτά παρέμειναν πάντα ορατά και ποτέ δεν σβήσθηκαν από το περιβάλλον. Εφόσον έχουμε ίχνη κατοίκησης και μετά την καταστροφή της Ίκλαινας, είναι πιθανόν ότι τα μυκηναϊκά ερείπια έγιναν ‘τόποι μνήμης’, οι οποίοι είναι βασικοί κρίκοι για τη διατήρηση συλλογικής και κοινωνικής μνήμης. Λειτούργησαν, δηλαδή, ως φορείς τοπικών ιστοριών, παραδόσεων, αναμνήσεων. Και πιστεύω ότι έτσι συνδέονται τα μνημεία με τη διατήρηση της μνήμης και την επική ποίηση. Και φυσικά η Ίκλαινα δεν είναι η μοναδική περίπτωση, γιατί έχουμε πολλές μυκηναϊκές θέσεις που ποτέ δεν θάφθηκαν τελείως και παρέμειναν ορατές στους κατοίκους της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου», αναφέρει ο Μ. Κοσμόπουλος.
Και γιατί δεν επαναλήφθηκε το ‘μεγαλείο’ της Μυκηναϊκής εποχής; «Είναι ένα θέμα που απασχολεί πολλούς αρχαιολόγους. Πιστεύουμε ότι στην κατάρρευση του Μυκηναϊκού πολιτισμού συνετέλεσαν σύνθετοι παράγοντες και ότι αυτή δεν ήταν αποτέλεσμα μόνο ενός γεγονότος: πιθανώς κοινωνικοί, οικονομικοί παράγοντες, ίσως εσωτερική αναταραχή, καθώς επίσης και κλιματική αλλαγή, γιατί έχουμε ενδείξεις για μεγάλη περίοδο ξηρασίας, η οποία φυσικά επέδρασε και στην οικονομία. Γενικά, πάντως, φαίνεται ότι μετά από 4-5 αιώνες ο Μυκηναϊκός πολιτισμός είχε φτάσει πια στην παρακμή του. Ήταν θέμα χρόνου το πώς θα ερχόταν το τέλος, γι’ αυτό και μετά δεν μπόρεσαν να τον ξαναστήσουν. Η μοναδική μυκηναϊκή θέση που φαίνεται ότι επέζησε μετά από το χάος που επέφερε η κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων στα τέλη της περιόδου φαίνεται ότι ήταν η Αθήνα», προσθέτει, κεντρίζοντας το ενδιαφέρον μας.
«Μπορεί να μην διατηρούνται σήμερα πολλά ίχνη της μυκηναϊκής εποχής στην Αθήνα, έχουμε όμως ξεκάθαρα στην Ακρόπολη τμήματα της κυκλώπειας οχύρωσης. Επίσης, γνωρίζουμε ότι την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου υπάρχει μεγάλη και ξαφνική ανάπτυξη του πληθυσμού στην πόλη. Φαίνεται ότι όσοι επέζησαν της καταστροφής των ανακτόρων ως ‘πρόσφυγες’ έφτασαν στην Αθήνα, από όπου ξεκίνησε και ο αποικισμός, κυρίως των Κυκλάδων και των παραλίων της Μικράς Ασίας, των περιοχών της Ιωνίας», υπογραμμίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Μ. Κοσμόπουλος, θυμίζοντάς μας τον μύθο του Κόδρου. «Ο τελευταίος βασιλιάς της Αθήνας θυσιάστηκε για να σώσει την Αθήνα από τους επιδρομείς. Έχει προταθεί ότι ο μύθος αυτός ίσως διατηρεί την ανάμνηση της επιβίωσης της Αθήνας στο τέλος του μυκηναϊκού κόσμου», καταλήγει ο ίδιος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
πηγή ΑΠΕ ΜΠΕ
ΣΣ. Οι φωτογραφίες παραχωρήθηκαν από τον κ. Μ. Κοσμόπουλο στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για δημοσίευση.
