Δύο στους τρεις Έλληνες πολίτες συνδέουν αυτόματα τον άνδρα με την καριέρα και τη γυναίκα με την οικογένεια, όπως προκύπτει από έρευνα του ΚΜΟΠ-Κέντρου Κοινωνικής Δράσης και Καινοτομίας για τα μη συνειδητά έμφυλα στερεότυπα.
Στην έρευνα συμμετείχαν 1.145 άτομα από όλη την Ελλάδα, ηλικίας 18-70 ετών, από τα οποία το 55% ήταν γυναίκες, ενώ υπήρχε μια ποικιλία εκπαιδευτικών και επαγγελματικών υποβάθρων. Όπως προέκυψε από τις απαντήσεις στην έρευνα, το 67% των ατόμων που συμμετείχαν συνδέουν αυτόματα τον άνδρα με την καριέρα και τη γυναίκα με την οικογένεια.
Ο εγκέφαλός μας είναι προγραμματισμένος να ακολουθεί «συντομεύσεις» για να επεξεργάζεται τις χιλιάδες πληροφορίες που δέχεται καθημερινά. Συχνά, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, συνδέουμε έννοιες με βάση κοινωνικά ερεθίσματα, στερεότυπα και εικόνες που έχουμε εσωτερικεύσει από το περιβάλλον μας. Αυτό το τεστ προσφέρει έναν τρόπο να παρατηρήσουμε και να αναγνωρίσουμε τις αυτόματες συνδέσεις.
Στο πλαίσιο αυτό, είχε ενδιαφέρον το εύρημα ότι το 42% των ατόμων που δήλωσαν ότι δεν συσχετίζουν το φύλο με την καριέρα ή την οικογένεια, εμφάνισαν μη συνειδητά παραδοσιακά στερεότυπα στο τεστ.
«Το εύρημα αυτό αναδεικνύει το χάσμα που μπορεί να υπάρχει ανάμεσα στο επίπεδο των συνειδητών δηλώσεων και στο επίπεδο των αυτόματων συσχετίσεων. Οι κοινωνικές αντιλήψεις μεταβάλλονται, όμως ορισμένες βαθύτερες μη συνειδητές συνδέσεις μπορεί να παραμένουν ενεργές. Δεν πρόκειται για αντίφαση ή υποκρισία, αλλά για τη συνύπαρξη δύο επιπέδων επεξεργασίας: του συνειδητού και του αυτόματου», τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Δρ Γιάννης Παππάς, επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας του ΚΜΟΠ.
Η στατιστική ανάλυση έλεγξε ως πιθανούς παράγοντες το φύλο, την ηλικία, την εκπαίδευση και τις δηλωμένες απόψεις των ατόμων που συμμετείχαν, ωστόσο διαπιστώθηκε ότι όλα μαζί εξηγούν μόλις το 2,5% των διαφορών στον βαθμό μη συνειδητών στερεοτύπων μεταξύ ατόμων. Το υπόλοιπο 97,5% οφείλεται σε παράγοντες πέρα από τα ατομικά χαρακτηριστικά και ενδεχομένως προέρχεται από κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες. Έτσι, οι μη συνειδητές προκαταλήψεις εμφανίζονται και στους άνδρες και στις γυναίκες που συμμετείχαν, σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, σε όλα τα επίπεδα εκπαίδευσης, στα αστικά κέντρα και στην περιφέρεια.
Πώς λοιπόν σκιαγραφείται μέσα από την έρευνα το προφίλ των ατόμων που έχουν τις μη συνειδητές προκαταλήψεις, ρωτάμε τον κ. Παππά. «Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα είναι ότι οι μη συνειδητές προκαταλήψεις διατρέχουν οριζόντια την κοινωνία. Παράγοντες όπως το φύλο, η ηλικία, το επίπεδο εκπαίδευσης και ο τόπος διαμονής εξηγούν μόλις περίπου 2-3% της διακύμανσης που καταγράφεται στο τεστ. Το εύρημα αυτό δείχνει ότι τα μη συνειδητά στερεότυπα δεν αποτελούν χαρακτηριστικό μιας συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας, αλλά αντανακλούν ευρύτερα κοινωνικά και πολιτισμικά μοτίβα. Παρατηρείται σημαντική επικάλυψη μεταξύ διαφορετικών δημογραφικών κατηγοριών», υπογραμμίζει.
Στην ίδια έρευνα, εντοπίστηκε ότι οι γυναίκες συμμετέχουσες δηλώνουν σημαντικά υψηλότερη προσήλωση στην επαγγελματική τους εξέλιξη σε σύγκριση με τους άνδρες: το 76% των γυναικών χαρακτηρίζει την καριέρα «πολύ» ή «πάρα πολύ» σημαντική, έναντι 56% των ανδρών. Το εύρημα αυτό ενισχύει την εικόνα του χάσματος ανάμεσα στις προσωπικές επιδιώξεις και στα κοινωνικά στερεότυπα που εξακολουθούν να λειτουργούν σε μη συνειδητό επίπεδο.
Η έρευνα διεξήχθη με τη μέθοδο που ονομάζεται Τεστ Μη Συνειδητών Συσχετίσεων (IAT). Πρόκειται για μια μέθοδο που αναπτύχθηκε το 1998 από ερευνητές και ερευνήτριες του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ και μετρά τις αυτόματες αντιδράσεις των συμμετεχόντων που καλούνται να απαντήσουν σε κλάσματα δευτερολέπτου. Με τον τρόπο αυτό καταγράφει τα αυτόματα αντανακλαστικά των πολιτών, πέρα από τις δηλωμένες απόψεις.
Όπως εξηγεί ο κ. Παππάς, η μέθοδος αυτή «δεν μετρά “ κρυφές πεποιθήσεις” ούτε αποκαλύπτει προθέσεις. Καταγράφει τη σχετική ευκολία με την οποία ο εγκέφαλος συνδέει έννοιες, μέσω διαφορών στους χρόνους αντίδρασης. Όταν μια συσχέτιση είναι πιο οικεία, οι αποκρίσεις τείνουν να είναι σταθερά ταχύτερες». Το συγκεκριμένο ερευνητικό εργαλείο, συνεχίζει, «δεν προβλέπει συμπεριφορές σε ατομικό επίπεδο, αλλά είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για την ανίχνευση και κατανόηση κοινωνικών τάσεων και προτύπων σε επίπεδο ομάδων και πληθυσμών».
Το ΚΜΟΠ ασχολείται διαχρονικά με ζητήματα ισότητας, έμφυλων διακρίσεων, κοινωνικών ρόλων και εκπαίδευσης, μέσα από ευρωπαϊκά και εθνικά προγράμματα. Ο κ. Παππάς επισημαίνει ότι «σύμφωνα με την εμπειρία μας, αλλά και τη διεθνή βιβλιογραφία, καταγράφεται συχνά ένα χάσμα ανάμεσα στις ρητά διατυπωμένες θέσεις υπέρ της ισότητας και στα κοινωνικά πρότυπα που εξακολουθούν να επηρεάζουν αποφάσεις και πρακτικές. Το χάσμα αυτό δεν υποδηλώνει κακή πρόθεση, αλλά τη λειτουργία βαθύτερων αυτόματων γνωστικών μηχανισμών που έχουν διαμορφωθεί κοινωνικά εδώ και χρόνια».
Σημειώνεται ότι η συμμετοχή στην έρευνα παραμένει ανοιχτή και τα δεδομένα συνεχίζουν να συλλέγονται από το ΚΜΟΠ σε μια ευρύτερη προσπάθεια χαρτογράφησης αυτών των μοτίβων στην ελληνική κοινωνία.
Το τεστ είναι διαθέσιμο στο λινκ https://iat.kmop.org/career-family
πηγή ΑΠΕ ΜΠΕ
