Από την ελληνιστική Αλεξάνδρεια μέχρι τη σημερινή Ελλάδα οι ήχοι στις ταφικές τελετουργίες παρουσιάζουν ενδιαφέρουσες ομοιότητες.
Όποιος έχει βρεθεί σε κηδεία στην ελληνική επαρχία είναι εξοικειωμένος με τον θρήνο και το μοιρολόι. Τον πολυαισθητηριακό, επιτελεστικό και βαθιά κοινωνικό χαρακτήρα της εμπειρίας του θανάτου στην αλεξανδρινή κοινωνία των Πτολεμαίων, θα αναδείξει ο Νικόλας Δημάκης, καθηγητής κλασσικής Αρχαιολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ειδικός στην ταφική αρχαιολογία των ελληνιστικών χρόνων, στο διεθνές συνέδριο «Μουσική, Χορός και Ηχοτοπία στον Κόσμο του Μεγάλου Αλεξάνδρου», που θα πραγματοποιηθεί από τις 15 έως τις 19 Οκτωβρίου 2025 στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.
Ο κ. Δημάκης θα εστιάσει στον ρόλο του ήχου, της κίνησης και της σωματικής έκφρασης στο πλαίσιο των ταφικών τελετουργιών της Ελληνιστικής Αλεξάνδρειας, μέσα από τη μελέτη των διαθέσιμων και εξαιρετικά αποσπασματικών, αρχαιολογικών, φιλολογικών και εικονογραφικών πηγών.
«Η έρευνα δείχνει ότι οι αλεξανδρινές νεκροπόλεις δεν ήταν απλώς χώροι ταφής, αλλά σκηνικά τελετουργικών πράξεων και επιτελέσεων μνήμης. Εκεί, η φωνή, ο θρήνος, οι κινήσεις των σωμάτων και η ιδιαίτερη ακουστική των ταφικών χώρων συνέθεταν ένα πλούσιο “ ηχητικό τοπίο” πένθους, επικοινωνίας και αναστοχασμού», αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο καθηγητής.
Στην ανακοίνωσή του, στο πλαίσιο του Διεθνούς Συνεδρίου, ο καθηγητής θα αναφερθεί επίσης στον τρόπο με τον οποίο οι ελληνικές και αιγυπτιακές παραδόσεις συνυφαίνονται σε ένα νέο, πολυπολιτισμικό τελετουργικό ιδίωμα. «Στοιχεία όπως η χρήση της σιωπής και του ήχου ως δραματικών αντιθέσεων, οι επιτελέσεις θρήνου από επαγγελματίες θρηνωδούς και η εικονιστική αναπαράσταση της τελετουργικής χειρονομίας προσδίδουν στην ταφική πράξη έναν έντονα θεατρικό χαρακτήρα. Ιδιαίτερη θέση στην συζήτηση κατέχει η ποιητική μαρτυρία του Καλλίμαχου, ο οποίος μέσα από τα επιγράμματά του διερευνά τη δύναμη της φωνής και της μνήμης να υπερβαίνουν τον θάνατο», σημειώνει ο κ. Δημάκης και προσθέτει ότι «στην Ελληνιστική Αλεξάνδρεια ο θάνατος δε σήμαινε απλώς το τέλος, αλλά την απαρχή μιας επιτελεστικής συνέχειας μνήμης και ταυτότητας, ενός διαρκούς “ θεατρικού διαλόγου” ανάμεσα στους ζωντανούς και τους νεκρούς, όπου η μνήμη γινόταν πράξη και ο ήχος μετατρεπόταν σε μέσο επικοινωνίας με το παρελθόν».
Οι ήχοι που περιγράφονται από τον 4ο και 3ο αιώνα π.Χ. θυμίζουν έντονα ταφικές τελετουργίες ακόμη και σήμερα, ιδιαίτερα στην ελληνική επαρχία. «Η δομή της ταφικής τελετουργίας είναι από τη φύση της βαθιά συντηρητική. Ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος διαχειρίζεται την απώλεια παραμένει, διαχρονικά, κοινός στον ελληνικό κόσμο, με τις όποιες διαφοροποιήσεις να αφορούν επιμέρους στοιχεία και τοπικές προσαρμογές. Γι’ αυτό και η βασική διάρθρωση του τελετουργικού της κηδείας παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητη από την αρχαιότητα -πρόθεση, εκφορά, ταφή- έως σήμερα, όπου αναγνωρίζουμε αντίστοιχα στάδια –ολονυκτία, μεταφορά του νεκρού, ταφή. Αυτό γίνεται ιδιαιτέρως αισθητό στην ελληνική επαρχία, όπου οι παραδόσεις διατηρούνται και ανατροφοδοτούνται μέσα από τη συλλογική μνήμη και την κοινωνική συνοχή. Όσο υπάρχει ακόμα ελληνική επαρχία», σημειώνει ο κ. Δημάκης.
Το Διεθνές Συνέδριο διοργανώνεται από το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και το CNR-Εθνικό Συμβούλιο Έρευνας – Ινστιτούτο Επιστήμης της Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ιταλίας.
πηγή ΑΠΕ ΜΠΕ
*Τη φωτογραφία παραχώρησε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Δημάκης
