Μπορεί ένα κύπελλο να παγιδεύσει τους… δαίμονες; Οι Ιουδαίοι της Βαβυλώνας (5oς – 7ος αι. μ. Χ.) πίστευαν πως μπορεί, αρκεί να διέθετε τις απαραίτητες …μαγικές προδιαγραφές. Το βιβλίο της δρ Χρυσοβαλάντης (Βάλιας) Παπαναστασοπούλου «Παγιδεύοντας τους δαίμονες. Όψεις της ραββινικής γραμματείας στα Αραμαϊκά κύπελλα εξορκισμού των Ιουδαίων της Βαβυλώνας (5ος – 7ος αι. μ.Χ.)», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Μπαρμπουνάκη, ασχολείται με την πρώτη και μοναδική στον ελλαδικό χώρο έρευνα για το συγκεκριμένο θέμα. Πώς προέκυψε το ενδιαφέρον της αρχαιολόγου και θεολόγου γι’ αυτά τα κύπελλα εξορκισμού; Τι ακριβώς πραγματεύεται η έρευνά της;
«Το ενδιαφέρον μου για τα συγκεκριμένα κύπελλα εξορκισμού ξεκίνησε αρκετά χρόνια πριν, όταν πρωτοείδα να γίνεται λόγος γι’ αυτά σε κάποιες ξενόγλωσσες δημοσιεύσεις. Τότε είχα αρχίσει να μαζεύω υλικό, έχοντας στο πίσω μέρος του μυαλού μου να γράψω κάποια στιγμή ένα άρθρο. Με είχε εντυπωσιάσει αρχικά η μορφή τους, οι επιγραφές και οι παραστάσεις τους και καθώς δεν είχε κανένας συνάδελφος ασχοληθεί με τη μελέτη των συγκεκριμένων αντικειμένων στον ελλαδικό χώρο, θεώρησα πως υπάρχει ανοιχτός χώρος για την έρευνά τους. Εξάλλου, το θέμα σχετίζεται με τα ερευνητικά μου ενδιαφέροντα που έχουν να κάνουν με την ερμηνεία της Παλαιάς Διαθήκης και τη Βιβλική αρχαιολογία. Όταν, λοιπόν, ξεκίνησα να μελετώ τα κύπελλα πιο συστηματικά, τότε διαπίστωσα πως η έρευνα ήταν δυνατόν να οδηγήσει στη δημιουργία μίας μονογραφίας και όχι μόνο ενός άρθρου. Έτσι προέκυψε και το βιβλίο ως αποτέλεσμα μίας συστηματικής έρευνας που πραγματεύεται την ερμηνεία των κειμένων που γράφτηκαν πάνω σε αυτά τα κύπελλα, όπως και των παραστάσεων, καθώς επίσης και της σχέσης τους με το ραβινικό κίνημα της Βαβυλώνας την εποχή εκείνη. Δηλαδή, με απασχόλησε ιδιαιτέρως το ζήτημα της αποδοχής τους ή όχι από τους ραβίνους», απαντά στις ερωτήσεις του ΑΠΕ-ΜΠΕ η Β. Παπαναστασοπούλου, που είναι επίσης καθηγήτρια της Πατριαρχικής Ανώτατης Εκκλησιαστική Ακαδημίας Κρήτης(ΠΑΕΑΚ).
Αλλά ας ξεκινήσουμε από την αρχή. Ποιοι ήταν οι Ιουδαίοι της Βαβυλώνας; «Η περιοχή της Βαβυλώνας υπήρξε για τους Ιουδαίους ένας γεωγραφικός χώρος, όπου έζησαν και άκμασαν για πολλούς αιώνες. Ήδη από την εποχή της κατάλυσης του ιουδαϊκού κράτους από τους Βαβυλωνίους το 589 π.Χ., ένα μεγάλο μέρος του ιουδαϊκού πληθυσμού οδηγήθηκε στη Βαβυλώνια αιχμαλωσία. Εκεί οι αιχμάλωτοι Ιουδαίοι εγκαταστάθηκαν μαζί με τις οικογένειές τους, γεγονός που αποτέλεσε την απαρχή για τη δημιουργία μίας πετυχημένης και πολύ καλά οργανωμένης κοινότητας σε διοικητικό και θρησκευτικό επίπεδο. Με το πέρασμα των χρόνων και την επιστροφή των Ιουδαίων της Βαβυλώνας στην Παλαιστίνη μετά το διάταγμα του Πέρση βασιλιά Κύρου το 338 π.Χ., πολλοί ήταν εκείνοι που δεν ακολούθησαν το ταξίδι της επιστροφής και παρέμειναν. Έτσι, η εκεί ιουδαϊκή κοινότητα εξακολούθησε να ακμάζει ανενόχλητη για τους επόμενους αιώνες. Όταν κατά το τέλος του 2ου με αρχές του 3ου αιώνα μ.Χ. κάποιοι ραβίνοι μετακινήθηκαν από την περιοχή της Παλαιστίνης προς τη Βαβυλώνα, βρήκαν μία σημαντική ιουδαϊκή κοινότητα που είχε τις δικές της θρησκευτικές παραδόσεις. Αυτή η κοινότητα συνέχισε να υφίσταται και πολύ αργότερα κατά τον 5ο – 7ο αι. μ.Χ., δηλαδή την εποχή που εμφανίζονται να είναι σε χρήση και τα Αραμαϊκά κύπελλα εξορκισμού», πληροφορεί η ίδια το ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Τα Αραμαϊκά Κύπελλα Εξορκισμού
Ποια, λοιπόν, είναι τα Αραμαϊκά Κύπελλα Εξορκισμού και με ποιες πρακτικές συνδέονται; «Πρόκειται για κεραμικά αγγεία, απλής κατασκευής στον τύπο ενός κυπέλλου, του οποίου το μέγεθος περιγράφεται από τους ερευνητές να μοιάζει με τα μπολάκια στα οποία τρώμε σήμερα σαλάτες ή δημητριακά. Ο σκοπός δημιουργίας τους ήταν η προστασία των ανθρώπων που τα παράγγελναν από τις δαιμονικές δυνάμεις που θεωρούσαν ότι τους απειλούσαν. Στο εσωτερικό τους περιέχουν ξόρκια γραμμένα με μελάνι στην αραμαϊκή γλώσσα με τη χρήση της εβραϊκής τετράγωνης γραφής. Μερικά από αυτά τα κύπελλα φέρουν μαζί με το κείμενο και απεικονίσεις δαιμονικών μορφών. Τα αγγεία βρέθηκαν in situ, αναποδογυρισμένα και θαμμένα μέσα στο δάπεδο των ιουδαϊκών κατοικιών. Μάλιστα σε ορισμένες περιπτώσεις έφεραν στο εξωτερικό τους μικρές επιγραφές που αποτελούσαν οδηγίες για το πού έπρεπε να τοποθετηθούν μέσα στο σπίτι, π.χ. στο υπνοδωμάτιο ή στην κουζίνα ή κάπου αλλού», σημειώνει η Β. Παπαναστασοπούλου στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Και συνεχίζει ως προς την ερμηνεία της τοποθέτησής τους: «Η επικρατέστερη ερμηνευτική πρόταση, που εξηγεί την ανάποδη τοποθέτησή τους μέσα στις κατοικίες, υποστηρίζει πως λειτουργούσαν σαν παγίδες προκειμένου να παγιδεύσουν τους δαίμονες που απειλούσαν την οικογένεια η οποία έμενε μέσα στο σπίτι. Η συγκεκριμένη άποψη ενισχύεται ερευνητικά τόσο από τα ίδια τα κείμενα του εξορκισμού που αναφέρονται στην απώθηση αυτών των δαιμονικών δυνάμεων όσο και από τις παραστάσεις των δαιμόνων, οι οποίοι αποτυπώνονται αλυσοδεμένοι, υποδεικνύοντας πως με το αναποδογύρισμα των Κυπέλλων επιδιωκόταν η παγίδευση των δαιμονικών δυνάμεων είτε στις εισόδους των δωματίων είτε στην κεντρική είσοδο του σπιτιού. Δηλαδή, λειτουργούσαν με αποτροπαϊκό τρόπο, αν και δεν μπορούμε να γνωρίζουμε επακριβώς το τελετουργικό που ακολουθούνταν. Τα κύπελλα χρησιμοποιήθηκαν για περίπου δύο αιώνες (5ος -7ος αι. μ.Χ.) και εξαφανίσθηκαν από το προσκήνιο με την επικράτηση του Ισλάμ στην περιοχή, αν και στην αρχή της ισλαμικής κατάκτησης εμφανίζονται κάποια λιγοστά μεταλλικά κύπελλα εξορκισμού στην αραβική γραφή. Πάντως, η ιδεολογία τους φαίνεται να διασώζεται με διαφορετική μορφή και μπορεί να ανιχνευθεί στα μεταγενέστερα μαγικά κείμενα που διασώθηκαν στην Γκενιζά του Καΐρου».
Κείμενα και εικόνες
Και τι μας αποκαλύπτουν τα κείμενα, καθώς και οι εικονιστικές παραστάσεις που έχουν αποτυπωθεί στο εσωτερικό τους; Ποιοι είναι οι δαίμονες που … παγιδεύονται; «Τα κείμενα των εξορκισμών είναι ιδιαιτέρως αποκαλυπτικά για τις πεποιθήσεις των Ιουδαίων που τα είχαν παραγγείλει από τους γραφείς. Αναγνωρίζεται πάντοτε σε αυτά μία στερεοτυπική φόρμουλα σύνταξης των κειμένων, η οποία περιλαμβάνει συγκεκριμένα στοιχεία ως προς τον τρόπο γραφής, αλλά και το περιεχόμενό τους. Ο κάθε γραφέας έγραφε το ξόρκι για τον κάθε πελάτη του με έναν τυποποιημένο τρόπο, διαφοροποιώντας βέβαια από κει και ύστερα εκείνα τα στοιχεία, τα οποία ήταν πιο εξατομικευμένα. Ένα βασικό στοιχείο αυτής της στερεοτυπικής μαγικής φόρμουλας είναι το όνομα του πελάτη ή των πελατών που παράγγελναν το αγγείο με το συγκεκριμένο ξόρκι, ενώ ήταν δυνατόν να περιλαμβάνονται και επιπλέον πρόσωπα της οικογένειας, τα οποία θα έπρεπε να προστατευτούν κι αυτά από τους δαίμονες που απειλούσαν το σπίτι. Ακόμη, περιέχονταν ονόματα αγγέλων και γενικότερα ισχυρών πνευμάτων και δυνάμεων, που καλούνταν να προστατεύσουν τον άνθρωπο που έκανε αυτήν την επίκληση, καθώς και διάφορες στερεοτυπικές φράσεις οι οποίες προέρχονται από την Παλαιά Διαθήκη, τη Μισνά ή το Ταλμούδ και είχαν ως σκοπό να λειτουργήσουν προστατευτικά», δηλώνει η ερευνήτρια, που παραθέτει κι άλλες εκδοχές για τα ξόρκια.
«Πολλές φορές χρησιμοποιούσαν τις λεγόμενες historiolae, δηλαδή ιστορίες που συνδέονταν με σημαίνοντα πρόσωπα της ιουδαϊκής ιστορίας ούτως ώστε να ενεργοποιηθεί το ξόρκι με την επαναληπτική δύναμη του παραδείγματος που προερχόταν από το συλλογικό θρησκευτικό παρελθόν. Τα πρόσωπα που παριστάνονταν στα κύπελλα ήταν οι δαιμονικές δυνάμεις οι οποίες αναφέρονταν στο κείμενο του εξορκισμού. Ελάχιστες είναι οι περιπτώσεις κατά τις οποίες απεικονίζονται μάγοι και όχι δαίμονες. Οι απεικονίσεις που υπάρχουν στα κύπελλα εξορκισμού αποτυπώνουν τη μορφή διαφορετικών δαιμόνων, αρσενικών και θηλυκών, με έναν υβριδικό τρόπο, σαν καρικατούρες, που μπορεί να γίνει κατανοητός εξαιτίας κάποιων χαρακτηριστικών στοιχείων τους. Φέρουν στοιχεία που παραπέμπουν σε χαρακτηριστικά ζώων, όπως κέρατα, οπλές, πόδια πτηνών και ουρές, είναι γυμνοί με ανακατεμένα και μπλεγμένα μαλλιά, ενώ στην πλειονότητά τους είναι αλυσοδεμένοι, είτε μόνοι τους είτε ακόμη και σε ζεύγη. Μάλιστα, η ταύτιση με κάποιους συγκεκριμένους δαίμονες γίνεται με τη βοήθεια του Βαβυλωνιακού Ταλμούδ, καθώς υπάρχουν πολλά κείμενα τα οποία αναφέρονται στα χαρακτηριστικά τους, όπως π.χ. η Λίλιθ ή ο Ασμοδαίος. Επιπλέον, τα ραβινικά κείμενα δείχνουν ακριβώς τη σύνδεση στη θρησκευτική ιδεολογία και αντίληψη η οποία υπήρχε γύρω από αυτά τα ζητήματα στην κοινότητα των Ιουδαίων της Βαβυλώνας μεταξύ του 5ου και 7ου αι.», τονίζει η Β. Παπαναστασοπούλου στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Μαγεία και ραβινικό κίνημα
Την ίδια περίοδο, το ραβινικό κίνημα δημιουργούσε το Βαβυλωνιακό Ταλμούδ, το κείμενο που καθόρισε και καθορίζει μέχρι σήμερα τη ζωή του Ιουδαϊσμού σε πολλές εκφάνσεις του. Πώς έβλεπε το ραβινικό κίνημα τις πρακτικές αυτές; «Αυτό θεωρώ πως αποτελεί και το πιο σημαντικό ερώτημα αυτής της έρευνας. Δηλαδή πώς μπορεί να δικαιολογηθεί η παρουσία των κυπέλλων εξορκισμού την ίδια εποχή που δημιουργείται το Ταλμούδ από τον Βαβυλωνιακό ραβινισμό; Γιατί θα πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας πως η μαγεία ήταν απορριπτέα από την Τορά, δηλαδή τον Νόμο των Ιουδαίων. Παρόλα αυτά, τόσο η ίδια η ραβινική γραμματεία όσο και τα αρχαιολογικά δεδομένα δείχνουν πως δεν συνέβαινε κάτι τέτοιο με απόλυτο τρόπο, αλλά ήδη από τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες ο ραβινικός Ιουδαϊσμός εκφράζει για το ζήτημα της μαγείας διαφορετικές απόψεις, αφήνοντας ανοιχτό ένα παράθυρο στις μαγικές πρακτικές, πάντοτε όμως υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις», επισημαίνει η αρχαιολόγος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Και επεξηγεί: «Στην ουσία των πραγμάτων, οι ραβίνοι καταδίκαζαν πραγματικά την πρακτική της μαγείας, την οποία χαρακτήριζαν με τη φράση ‘darkei ha-Emori’, δηλαδή ως τους ‘τρόπους των Αμοριτών’, θέλοντας να τονίσουν πως αυτές οι πρακτικές δεν αποτελούσαν ποτέ μέρος της θρησκευτικής παράδοσης του βιβλικού Ισραήλ, αλλά ξενόφερτη επίδραση. Παρόλα αυτά, επειδή μιλήσαμε για προϋποθέσεις στη χρήση της μαγείας, αυτό φαίνεται μέσα από τις διάφορες αφηγήσεις του Βαβυλωνιακού Ταλμούδ, που εμφανίζουν ραβίνους να αντιμετωπίζουν με ξόρκια δαιμονικές δυνάμεις, οι οποίες προκαλούν ασθένειες ή άλλα δεινά. Τέτοιες γνωστές περιπτώσεις είναι οι ραβίνοι Χανίνα μπεν Ντόσα και Γιεοσσούα μπεν Περαχγιά, τους οποίους συναντάμε και στα ξόρκια των κυπέλλων εξορκισμού. Επιπλέον, στα ξόρκια αυτά, πέρα από τους σημαντικούς ραβίνους του παρελθόντος, αναφέρονται και σύγχρονοι ραβίνοι της κοινότητας της Βαβυλώνας ως παραγγελιοδότες των κυπέλλων -κι αυτό λέει πολλά για τη στάση του ραβινικού κινήματος απέναντι σε αυτά. Φαίνεται, λοιπόν, πως δεν απορρίπτονταν από τους ραβίνους, αλλά υπήρχε ένας συνεχής και ανοιχτός δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ της ραβινικής γραμματείας και των κειμένων των Κυπέλλων, που μάλλον δείχνει μία σιωπηλή αποδοχή και κανενός είδους απόρριψη. Αυτό δείχνουν τουλάχιστον τα στοιχεία», πληροφορεί το ΑΠΕ-ΜΠΕ η ερευνήτρια.
Καθημερινή ζωή και μαγεία
Όσο για τα συμπεράσματα που μπορούμε να συνάγουμε ως προς την επίδραση που ασκούσε η μαγεία στην καθημερινή ζωή και στις πεποιθήσεις της συγκεκριμένης κοινότητας, η ίδια αναφέρει ότι «πραγματικά τα κείμενα του εξορκισμού είναι αποκαλυπτικά για την ιδεολογία και τις πεποιθήσεις των Ιουδαίων της Ύστερης Αρχαιότητας στη Βαβυλώνα. Για τους ανθρώπους αυτούς, ο κόσμος αποτελούνταν από διάφορες αντικρουόμενες και ισχυρές δυνάμεις, οι οποίες μπορεί να ήταν καλές, κακές ή και ουδέτερες. Όσον αφορά στις δαιμονικές δυνάμεις, ο Ιουδαίος της εποχής εκείνης πίστευε πως ήταν υπεύθυνες για ένα πλήθος ασθενειών που δεν μπορούσαν να εξηγηθούν με έναν λογικό ή επιστημονικό τρόπο. Επίσης ήταν υπεύθυνες για κάθε είδους κακοτυχίες, τόσο στην επαγγελματική όσο και την προσωπική ζωή. Μέσα από τις μαγικές αυτές φόρμουλες, αλλά και τις πρακτικές και τα τελετουργικά που συνόδευαν αυτά τα κείμενα, γινόταν η προσπάθεια να εξουδετερωθούν ή να υποταχθούν οι δαιμονικές οντότητες. Βέβαια, αυτή η αντίληψη δεν αφορούσε μόνο στους Ιουδαίους της Βαβυλώνας, αλλά ήταν ένας κοινός τόπος ανάμεσα σε όλες τις κοινότητες, οι οποίες ζούσαν στην περιοχή μεταξύ του 5ου και 7ου αι., γιατί έχουν βρεθεί και σε άλλες κοινότητες παρόμοια κύπελλα εξορκισμού, όπως οι Μανδαίοι και οι Χριστιανοί. Και είναι πολύ ενδιαφέρον να βλέπει κανείς πώς αυτές οι κοινότητες, που ζούσαν στον χώρο της Βαβυλώνας, συναντιόνταν και αναμειγνύονταν μέσα στον μαγικό κόσμο των Κυπέλλων, αποκαλύπτοντας διαπολιτισμικές και διαθρησκειακές σχέσεις και επαφές πολύ πιο πλούσιες και σύνθετες από όσο ίσως θα μπορούσαμε σήμερα να φανταστούμε», υπογραμμίζει η Β. Παπαναστασοπούλου, παραθέτοντας κάποια σχετικά παραδείγματα.
Όπως το γεγονός ότι «βλέπουμε να συνυπάρχουν μέσα σε ένα ξόρκι τα ονόματα Ιουδαίων ραβίνων, αναμεμειγμένα με μοτίβα που αντλούνταν από τη χριστιανική θεματολογία, όπως π.χ. η αναφορά στον ίδιο τον Ιησού Χριστό και την Αγία Τριάδα. Και όλα αυτά σε ένα κύπελλο γραμμένο στην εβραϊκή τετράγωνη γραφή. Αυτή η συγκέντρωση στοιχείων από διαφορετικές θρησκευτικές παραδόσεις σε ένα κείμενο, μας αποκαλύπτει μία πολυπολιτισμική διάσταση του φαινομένου της αποτροπαϊκής μαγείας, καθώς φαίνεται ότι τα διάφορα προσωπικά ζητήματα που αφορούσαν στην καθημερινότητα των ανθρώπων -όπως ο έρωτας, οι ασθένειες, οι επιτυχίες ή οι αποτυχίες- είχαν τις αφετηρίες τους στο κοσμολογικό σχήμα της πάλης του κακού με το καλό, που ασκούσε σημαντική επίδραση πάνω στη ζωή κάθε ανθρώπου της εποχής εκείνης», αναφέρει η ίδια.
Μαγεία και ελλαδικός χώρος
Υπάρχουν, άραγε, αντίστοιχες μαγικές πεποιθήσεις και πρακτικές και σε άλλες περιοχές, όπως για παράδειγμα στον ελλαδικό χώρο; «Κατά την αρχαιότητα η αντίληψη του σημιτικού κόσμου σχετικά με τη μαγεία ήταν πως επρόκειτο για μία μορφή τέχνης γι’ αυτόν που την ασκούσε, δηλαδή μία γνώση που του παρείχε δύναμη. Αυτό δεν είναι αποκλειστικότητα, όμως, μόνο αυτού του κόσμου ή εκείνης της εποχής. Είναι αλήθεια βέβαια πως στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους, αλλά και κατά την Ύστερη Αρχαιότητα, γίνεται ευρεία χρήση της μαγείας με διάφορα σύμβολα, τον γραπτό λόγο και υλικά αντικείμενα στον ευρύτερο μεσογειακό χώρο, καθώς και στην Εγγύς Ανατολή. Έχουμε τους καταδέσμους στον ελλαδικό χώρο, φτιαγμένους από μολύβδινα ελάσματα, όπου πρόσωπα ή πνεύματα ‘δένονται’ με τη χρήση της νομικής γλώσσας, κάτι που το συναντάμε και στα ιουδαιο-αραμαϊκά κύπελλα. Ένα άλλο παράδειγμα είναι τα αιγυπτιακά κείμενα εξορκισμού, όπου πάνω σε αγγεία ή αγαλματίδια, τα οποία στη συνέχεια έσπαγαν με τελετουργικό τρόπο, έγραφαν τα ονόματα των εχθρών τους. Είναι πάρα πολλές οι περιπτώσεις κειμένων και υλικών που χρησιμοποιούνται κατά καιρούς, όπως μεταλλικά φυλακτήρια με προσευχές και ξόρκια, κόμποι σε ρούχα που δένονται και περιέχουν μικρά αποτροπαϊκά υλικά, όπως π.χ. αλάτι ή κοχύλια και πολλά άλλα», εξηγεί η συνομιλήτρια του ΑΠΕ-ΜΠΕ, που αναφέρεται και στη αντοχή τέτοιων πεποιθήσεων στο πέρασμα του χρόνου.
«Υπάρχουν περιπτώσεις χρήσης ξορκιών που συνεχίζονται μέσα στους αιώνες σχεδόν απαράλλακτα ως προς την ορολογία και την historiola. Μία τέτοια περίπτωση είναι ενός μαγικού φυλακτού για την προστασία της μητέρας και του νεογέννητου μωρού, την οποία συναντάμε ίδια και απαράλλακτη στις αρχαίες ιουδαϊκές παραδόσεις με πρωταγωνίστρια μία κάποια Σεμαμίτ, ακολούθως στο Βυζάντιο με την αγία Μελετινή, ενώ διαπίστωσα ιδίοις όμμασι και περίπτωση παραπλήσιου φυλακτού -μάλλον του 19ου αι.- σε περγαμηνή για τη λεχώνα και το μωρό, προερχόμενο από την εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης. Κατανοούμε πως ο φόβος του ανθρώπου για το άγνωστο και η ανάγκη της προστασίας του από παντός είδους κινδύνους, τους οποίους δεν ήταν σε θέση να προβλέψει ή να αντιμετωπίσει με τη λογική, αποτελούσε πάντοτε μία συνθήκη που τον συνόδευε από την απαρχή της ζωής του. Και αυτό συνέβαινε από τους αρχαίους χρόνους και εξακολουθεί να συμβαίνει και σήμερα», καταλήγει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Β. Παπαναστασοπούλου.
πηγή ΑΠΕ ΜΠΕ
Η φωτογραφία δόθηκε από την κ. Παπανασταστοπούλου για δημοσίευση.
